Ruch Narodowy

Strzałokrzyżowcy – węgierscy narodowi socjaliści

Polskie media pisząc o Jobbiku i Gwardii Węgierskiej, wspominają o tradycji węgierskich narodowych socjalistów, zwanych potocznie Strzałokrzyżowcami. Jobbik odcina się od spuścizny tego ruchu, ale warto przybliżyć jego historię i ideologię.
Trudne początki
Ruch strzałokrzyżowców został stworzony przez Ferenca Szálasiego, oficera wojskowego który postanowił porzucić służbę na rzecz działalności politycznej. 1 marca 1935 roku powołał on do życia Partię Narodowej Woli (Nemzet Akaratának Pártja), która nie cieszyła się jednak zbyt wielką popularnością i była bardzo mała. Jej działaczami byli przede wszystkim byli wojskowi, robotnicy, bezrobotni i członkowie klasy średniej. Partia ze względu na swój radykalizm, była stale monitorowana przez ówczesne konserwatywno-narodowe władze Węgier. Rok po powstaniu, NAP wzięło udział w wyborach zdobywając 7431 czyli 0,4% wszystkich oddanych głosów i wprowadzając do parlamentu jednego posła. Partia została jednak zdelegalizowana w 1937 roku przez rząd umiarkowanego nacjonalisty Gyuli Gömbösa. Szálasi 24 października 1937 roku utworzył więc Węgierską Partię Narodowo-Socjalistyczną (Magyar Nemzeti Szocialista Párt), w której znaleźli się również byli członkowie partii które na początku lat trzydziestych próbowały naśladowań Narodowosocjalistyczną Partię Robotniczą Niemiec (NSDAP) Adolfa Hitlera. To właśnie te grupy zaczęły używać znaku rozpoznawczego węgierskich narodowych socjalistów, a więc tzw. strzałokrzyża czyli zielonego krzyża greckiego, zakończonego ostrzami strzał.
Nowa partia rozwijała się już znacznie szybciej od Partii Narodowej Woli, ale znów stała się obiektem ataków rządu, który postanowił ją zdelegalizować. Nie zahamowało to jednak wzrostu popularności węgierskich narodowych socjalistów, którzy 15 marca 1939 roku przemianowali MNSP na Partią Strzałokrzyżowców – Ruch Hungarystyczny (Nyilaskeresztes Párt – Hungarista Mozgalom). Stronnictwo w wyborach parlamentarnych 1939 roku otrzymało 530 405 głosów (14,4%) i z 29 parlamentarzystami stało się trzecią najpopularniejszą partią na Węgrzech, przegrywając jedynie z dwoma partiami rządzącej prawicy. Strzałokrzyżowcy liczyli wówczas ponad 300 tysięcy członków, których znakiem rozpoznawczym były zielone mundury. Co ciekawe sam lider partii Ferenc Szálasi przebywał wówczas w więzieniu za swoją działalność polityczną, a o działaniach partii decydował dziennikarz Kálmán Hubay. Szálasi opuścił więzienie we wrześniu 1940 roku po drugim arbitrażu wiedeńskim, na mocy amnestii podpisanej przez regenta Miklósa Horthy’ego, który w tej sprawie był naciskany przez Adolfa Hitlera.
Od opozycji wobec prawicy do przejęcia rządów

Opuszczenie więzienia przez Szálasiego zbiegło się w czasie z coraz większą utratą wpływów przez Strzałokrzyżowców. Węgry po wybuchu II Wojny Światowej były bowiem sojusznikiem Niemiec, dlatego w kraju wprowadzono częściowo ustawodawstwo znane z III Rzeszy, co wytrącało argumenty radykałom, podobnie jak odzyskanie części terytoriów utraconych przez Węgry po I Wojnie Światowej i Traktacie w Trianon. Mniejszego wsparcia narodowym socjalistom udzielał również Berlin, który uznawał rządzącą prawicę za godnego zaufania sojusznika, zaś Strzałokrzyżowców za ugrupowanie niezdolne do przejęcia władzy przez wodzowskie zapędy swojego lidera. W międzyczasie ugrupowanie zostało zdelegalizowane (władze uznawały partię za niemiecką agenturę) i ponownie zalegalizowane dopiero po wkroczeniu Wermachtu na Węgry w marcu 1944 roku. Godzina Strzałokrzyżowców wybiła w 1944 roku, gdy Niemcy dowiedziały się o pertraktacjach Horthy’ego z aliantami. Został on zmuszony do oddania władzy i zdymisjonowania swojego rządu. 16 października 1944 roku Ferenc Szálasi został oficjalnie premierem Królestwa Węgier, przyjmując tytuł „wodza narodu” i składając przysięgę w obecności narodowych relikwii.
Lider Strzałokrzyżowców był wiernym sojusznikiem III Rzeszy. Podczas jego rządów rozpoczęto masowe deportacje Żydów do obozów koncentracyjnych, zaś gospodarka była nastawiona głównie na cele wojenne. Prześladowano działaczy lewicowych, a także rządzącą dotychczas prawicę, zaś porządku na ulicach pilnowała partyjna milicja w czarnym umundurowaniu i opaskami z symbolem strzałokrzyża. Szálasi nie miał jednak zbyt wiele do powiedzenia, a Węgry były kontrolowane przede wszystkim przez niemieckie wojska. Podczas jego rządów wojska radzieckie i rumuńskie rozpoczęły oblężenie Budapesztu. Trwająca od 29 grudnia 1944 roku bitwa, zakończyła się kapitulacją miasta 13 lutego 1945 roku. Dwa miesiące później Strzałokrzyżowcy zostali wyparci do Austrii, a po kapitulacji III Rzeszy, Szálasi został schwytany przez amerykańskie wojska w Bawarii i deportowany na Węgry. Za zbrodnie wojenne i zdradę został powieszony 12 marca 1946 roku, kiedy Węgrami rządziła już koalicja prawicowej Partii Drobnych Posiadaczy i komunistów.
Ideologia i program Strzałokrzyżowców

Sukcesy Strzałokrzyżowców przed wkroczeniem Niemców na Węgry, były możliwe dzięki radykalnemu programowi partii, który przyciągał przede wszystkim byłych żołnierzy, bezrobotnych i rolników. Ugrupowanie obiecywało im radykalne reformy gospodarcze, wypowiadając niemal wojnę dużym przedsiębiorstwom i obcemu kapitałowi, a także zapowiadając reformę rolną czy ograniczenie żydowskich wpływów. Tym samym Szálasi stawał w opozycji do rządzących Węgrami stronnictwo konserwatywno-narodowych i agrarnych. Główną ideą Strzałokrzyżowców był hungaryzm, czyli węgierska odmiana narodowego socjalizmu. Zakładała ona solidaryzm narodowy, wprowadzenie socjalistycznego modelu gospodarczego, a przede wszystkim rewizję granic. Węgry po I Wojnie Światowej utraciły sporą część swojego terytorium, dlatego węgierscy narodowi socjaliści nie kryli, że ich celem jest ponowne utworzenie Wielkich Węgier. Strzałokrzyżowcy odróżniali się od swojego niemieckiego wzorca, przywiązaniem do chrześcijaństwa mającego naczelne miejsce w ich ideologii. Podobnie jak inne nacjonalistyczne ugrupowania tamtego okresu, Szálasi i jego towarzysze w swojej propagandzie poświęcali wiele miejsca Żydom, oskarżając ich o spiskowanie przeciwko Węgrom i realizację interesów obcych mocarstw. Obok hungaryzmu, drugą najważniejszą doktryną partii był turanizm. Zakłada on, iż Węgrzy są jednym z ludów turańskich, a więc są pokrewni Turkom czy Mongołom. Turanizm Strzałokrzyżowców uznawał jednak, że ze wszystkich ludów turańskich, to właśnie Węgrzy są predysponowani do rządzenia i powinni sprawować pieczę nad innymi pokrewnymi narodami.

Symbolika i umundurowanie
Jak już wcześniej wspomniano, Strzałokrzyżowcy używali jako swojego symbolu, greckiego krzyża zakończonego ostrzami strzał. Krzyż miał zielony kolor, a najczęściej pojawiał się na czerwonej fladze z białym kołem, przypominając tym samym symbolikę III Rzeszy. Strzałokrzyż miał przede wszystkim oznaczać gotowość członków stronnictwa do obrony Węgier przed zewnętrznymi zagrożeniami. Po odtworzeniu partii w 1939 roku, na strzałokrzyżu zaczęła pojawiać się litera „H” podkreślająca główną ideologię partii czyli hungaryzm. Obok niego znalazły się biało-czerwone „Pasy Arpada” czyli symbol dynastii pierwszych węgierskich monarchów. Nie jest więc prawdą, że flagi tego typu pojawiające się na demonstracjach węgierskich nacjonalistów, są symbolem „neonazistów”. Pasy są znajdują się również w węgierskim godle, którego twórcą wcale nie byli Strzałokrzyżowcy… Podobnie jak inne ówczesne ruchy narodowe, używali oni mundurów w kolorze zielonych, które w trakcie II Wojny Światowej zostały zastąpione przez pełne, czarne umundurowanie, a na przynależność do ruchu wskazywała noszona na lewym ramieniu opaska z jego symbolem. Strzałokrzyżowcy mieli również swój hymn czyli „Ébredj, Magyar!” („Powstańcie, Węgry!”), będący peanem na cześć ugrupowania i jego lidera Ferenca Szálasiego.
Strzałokrzyżowcy współcześnie
Do dzisiaj na Węgrzech działają organizacje nawiązujące do tradycji Strzałokrzyżowców, a najczęściej wręcz tkwiące mentalnie w okowach lat trzydziestych i czterdziestych. Do największych ugrupowań tego typu można zaliczyć Pax Hungarica Mozagalom czy Węgierski Front Narodowy (Magyar Nemzeti Arcvonal). Działacze obu organizacji upamiętniają przede wszystkim węgierskie i niemieckie ofiary II Wojny Światowej, a także używają umundurowania milicji Strzałokrzyżowców. Środowiska te prowadzą również propagandę w internecie, za pośrednictwem kilku stron internetowych, wśród których do najpopularniejszych należą Hunhir.info czy Jovonk.info. Od tradycji węgierskich narodowych socjalistów odcina się Jobbik, czego oczywiście nie zauważyły bądź nie chcą zauważyć polskie media. Warto dodać, że symbol ugrupowania jest obecnie zakazany na Węgrzech.

Źródła:
W. Bator „Nacjonalizm węgierski – zarys problemu” w „Nacjonalizmy różnych narodów”, NOMOS, 2010.
J.W.Borejsza „Rzym a wspólnota faszystowska”, Książka i wiedza, 1981.
W. Felczak „Historia Węgier”, Ossolineum, 1983.
M. Ormos „Rendszerváltás nyilas-nemzetiszocialista módra 1944 Magyarországán”, w: http://www.nol.hu/archivum/archiv-467674.
P. Radzyński „Strzałokrzyżowcy”, pismo „Szczerbiec”, 1995.
„Hungarizmus” w: http://hu.metapedia.org/wiki/Nemzeti_Akarat_P%C3%A1rtja#A_Hungarista_Mozgalom
MM